యోగాన్ని సరిగ్గా తెలుసుకుందాం

[Quick links]

ఈ రోజుల్లో యోగం అంటే ఏమిటో తెలియని వారు చాలా అరుదు. యోగం ఎంతో ప్రయోజనకరమనే విషయాన్ని దాదాపు అందరూ సహజంగానే అంగీకరిస్తారు. అనేక మంది యోగ గురువులు యోగంపై పుస్తకాలు రాశారు. వాటిలో కొన్ని చాలా ప్రసిద్ధిగానూ ఉన్నాయి.

కానీ కొంచెం లోతుగా పరిశీలిస్తే, ఈ పుస్తకాలలో చాలా భాగం ఆయా గురువులు ప్రచారం చేస్తున్న నిర్దిష్టమైన ‘యోగ రూపాల’ గురించే మాట్లాడుతున్నట్టు తెలుస్తుంది. అంతేకాదు, ఈ పుస్తకాలలో చాలా యోగాన్ని ఆజ్ఞాపనాత్మక దృష్టికోణంలో వివరిస్తాయి. యోగాన్ని ఒక మతంలా లేదా ఇతర నమ్మకాధారిత పద్ధతుల్లా ఒక విశ్వాస వ్యవస్థగా చూపిస్తాయి.

ఉదాహరణకు, ఈ పుస్తకాలు ఆసనాలు లేదా శ్వాసాభ్యాసాల గురించి మాట్లాడేటప్పుడు, వాటి ఆరోగ్య ప్రయోజనాలను తప్పకుండా ప్రస్తావిస్తాయి. కానీ ఆ అభ్యాసాలు చెప్పిన ఫలితాలను ఎలా సాధిస్తాయో తార్కికంగా వివరించడం చాలా అరుదు. తమ వాదనలకు మద్దతుగా ప్రయోగాత్మక ఆధారాలను కూడా చాలా తక్కువగా అందిస్తాయి.

కొంతమంది గురువులు పరస్పర విరుద్ధమైన అనేక భావనలు, దృష్టికోణాలను ఎలాంటి వివరణ లేకుండా ఒకేచోట వేస్తూ, పాఠకులను అతిశయోక్తితో ముంచెత్తుతారు. వారు బ్రహ్మాండ శక్తి, అతిచేతన, అతీంద్రియ జాగృతి వంటి పదాలను ఉపయోగిస్తారు. కానీ వాటి నిజమైన అర్థం ఏమిటో చాలా అరుదుగా వివరించబడుతుంది లేదా నిర్వచించబడుతుంది.

ఆధునిక వైద్య పదజాలం లేదా క్వాంటం భౌతికశాస్త్ర సిద్ధాంతాలకు సంబంధించిన అస్పష్టమైన ఉపమానాలను ఉపయోగిస్తూ, ఈ గురువులు తమ రహస్యభరిత సిద్ధాంతాలకు శాస్త్రీయ ముఖవాడిని పెట్టే ప్రయత్నం చేస్తారు.

యోగాన్ని ఈ విధంగా వివరించడం వల్ల రెండు ప్రధాన సమస్యలు తలెత్తుతాయి. మొదటిది, యోగం వెనుక ఉన్న మూల కార్యవిధానాలను స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోకపోతే, దాని సంపూర్ణ ప్రయోజనాన్ని పొందడం కష్టమవుతుంది. రెండవది, సరిగ్గా అర్థం కాని ఏ వ్యవస్థైనా కాలక్రమేణా వికృతమై, తన ప్రాముఖ్యతను కోల్పోతుంది.

మనకు అవసరమైంది స్పష్టంగా నిర్వచించబడిన, దృఢమైన సూత్రాలు కలిగిన యోగ పద్ధతి. సాధ్యమైనంతవరకు నిష్పాక్షికంగా పరీక్షించగలిగే వ్యవస్థ. నమ్మదగిన, ముందే ఊహించగల ఫలితాలను ఇచ్చే విధానం.
ఈరోజు మనం చూస్తున్న యోగం ఈ ప్రమాణాలను తీరుస్తుందా?

చాలా మందికి యోగం అంటే శరీరకేంద్రిత అభ్యాసం—కొన్ని ఆసనాలు లేదా శ్వాసక్రియలు మాత్రమే. ఇలాంటి వారి లక్ష్యం సాధారణంగా శారీరక ఆరోగ్యాన్ని, దేహబలాన్ని కాపాడుకోవడమే.
ఆరోగ్యం మరియు శారీరక సామర్థ్యం నిస్సందేహంగా ముఖ్యమైనవే. కానీ యోగం అక్కడితోనే పరిమితం కాదు.

యోగం సాధారణ ఆరోగ్యవృద్ధి నుంచి ప్రారంభమై, ఒత్తిడి తగ్గింపు, మనస్సు ఏకాగ్రత పెంపు, మానసిక సామర్థ్యాల వికాసం, వివరించలేని ఆనందానుభూతి, పరమ సాక్షాత్కారం, చివరికి మరింత శాంతియుతంగా నివసించదగిన ప్రపంచాన్ని నిర్మించడం వరకూ విస్తృతమైన ప్రయోజనాలను కలిగి ఉంది.

అయితే వీటిలో కొన్ని యోగం యొక్క నిజమైన లక్ష్యాలు కావు. యోగాన్ని నిజాయితీగా అభ్యాసించినప్పుడు సహజంగా లభించే ఉపఫలాలే అవి. దీనిని మనం ముందుకు వెళ్లి చూద్దాం.

యోగానికి వేల సంవత్సరాల సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. కాలక్రమేణా యోగం అనేక మార్పులు చెందుతూ, ఎన్నో కొత్త రూపాలను సంతరించుకుంది. ఈరోజు యోగం పేరుతో ప్రదర్శించబడుతున్నది విరాట్-యోగానికి చెందిన ఒక సంక్షిప్త రూపం మాత్రమే.

అయితే నిజమైన యోగం అంటే ఏమిటి?

యోగానికి మూలప్రవర్తకుడిగా విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన పతంజలి, యోగాన్ని ఈ విధంగా నిర్వచిస్తాడు:

“యోగః చిత్త వృత్తి నిరోధః.”

యోగం అంటే మనస్సు యొక్క కార్యకలాపాలను నియంత్రించడం.
– యోగసూత్రం 1.2

అంటే, యోగం అనేది మనస్సును పూర్తిగా శాంత స్థితికి తీసుకువచ్చే ప్రక్రియ. కానీ శాంతమైన మనస్సు కలిగి ఉండడమే యోగం యొక్క తుదిలక్ష్యం కాదు. మనస్సును శాంతింపజేయడం కేవలం ఒక పద్ధతి మాత్రమే—మనస్సును మించిన ఒక స్థితిని చేరుకునేందుకు ఉపయోగించే సాధనం. అది ఏమిటో మనం ముందుకు వెళ్లి చూద్దాం.

పతంజలి యోగసూత్రంలోని ఈ రెండవ సూత్రం ద్వారానే యోగం ప్రధానంగా మనస్సుపై కేంద్రీకృతమైన పద్ధతి అని స్పష్టమవుతుంది. ఈ రోజుల్లో మనం యోగం అని పిలుస్తున్న అనేక అంశాలు ఇందులో చాలా తక్కువ మోతాదులో మాత్రమే ఉన్నాయి.

పతంజలి ప్రచారం చేసిన ఈ మూల యోగంలోకి ఇంకొంచెం లోతుగా వెళ్లుదాం.
పతంజలి యోగాన్ని తన ‘యోగసూత్రం’ అనే గ్రంథంలో వివరించాడు. ఇది మొత్తం 195 సూత్రాల సమాహారం. ‘సూత్రం’ అంటే కొద్దిపాటి పదాల్లో గాఢమైన అర్థాన్ని మోసుకొచ్చే సంక్షిప్త వ్యాఖ్యానం.

ఈ సూత్రాలు నాలుగు అధ్యాయాలుగా విభజించబడ్డాయి. అవి—సమాధి పాదం, సాధన పాదం, విభూతి పాదం మరియు కైవల్య పాదం.
ఈ అధ్యాయాల మధ్య విభజనలు చాలా స్పష్టంగా ఉండవు. విషయాలు అనేకసార్లు అధ్యాయాల సరిహద్దులను దాటి ప్రవహిస్తాయి. మొదట ఒక నిరంతర గ్రంథంగా ఉన్నదాన్ని తర్వాత ఎవరో విభజించినట్టుగా అనిపిస్తుంది.

మొదటి రెండు అధ్యాయాల్లో యోగసూత్రం యొక్క కేంద్ర అంశాలు ఉంటాయి. అవి మూల సూత్రాలు మరియు పద్ధతుల గురించి మాట్లాడతాయి. మిగతా అధ్యాయాలు తరువాతి చేర్పుల్లా కనిపించడం వల్ల, నేను సాధారణంగా ఈ మొదటి రెండు అధ్యాయాలపైనే ఎక్కువగా దృష్టి పెడతాను.

చాలా మంది అభిప్రాయం ప్రకారం పతంజలి యోగం క్రీస్తుపూర్వ 200 ప్రాంతంలో ప్రచారంలోకి వచ్చింది. కొంతమంది దాన్ని తరువాతి కాలమైన క్రీస్తుశకం 400 నుండి 600 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు. కానీ నేను ముందుకు వివరించే కారణాల ఆధారంగా, పతంజలి క్రీస్తుపూర్వ 200 లేదా అంతకన్నా ముందున్న కాలానికి చెందినవాడని భావిస్తున్నాను.

ఈ తేదీల విషయంలో నేను ఎక్కువగా పట్టుబడను. కానీ కొన్ని సందర్భాల్లో కాలక్రమం ఎలా ఒక దశ నుండి మరొక దశకు మారుతూ వచ్చిందో అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. ఈరోజు యోగం తన ప్రస్తుత రూపాన్ని ఎలా పొందింది, దానికి ఏ అంశాలు కారణమయ్యాయో తెలుసుకోవడానికి ఇది ఉపయుక్తంగా ఉంటుంది.

పతంజలి యోగం యొక్క ప్రధాన అంశం మనస్సును క్రమంగా పూర్తిస్థాయి శాంత స్థితికి చేర్చడం. దాని లక్ష్యం మన వ్యక్తిగత అస్తిత్వంలోని పరమ సత్యాన్ని గ్రహించడం.
ఆ లక్ష్యాన్ని చేరుకునే మార్గంగా ధ్యానాన్ని సూచించారు. ఈ యోగంలో శరీరాసనాలు మరియు శ్వాసాభ్యాసాల గురించి చాలా పరిమితంగా మాత్రమే ప్రస్తావన ఉంది. వాటిని ధ్యానానికి ముందస్తు సిద్ధతగా మాత్రమే చూశారు. ఆరోగ్యవృద్ధి ఎప్పటికీ లక్ష్యంగా లేదు.

పతంజలి యోగంలో ఎనిమిది దశలు ఉన్నాయి. దీనిని అష్టాంగ యోగం అంటారు. సంక్షిప్తంగా ఇవి—యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధారణ, ధ్యానం మరియు సమాధి.

ఆధునిక గురువులు తమ యోగాన్ని పతంజలి యోగమేనని చెప్పుకున్నప్పటికీ, ఈ ఎనిమిది దశలను పరస్పరం సంబంధం ఉన్న క్రమబద్ధమైన దశలుగా చూడరు. ‘అష్టాంగ’ అనే పదం అర్థం గురించి వాదనలు చేస్తారు. అది శబ్దార్థంగా ఎనిమిది అంగాలు అనే అర్థం.
ఈ దశలను క్రమంగా అనుసరించాల్సిన అవసరం లేదని, అవి వేరువేరుగా కూడా ఉండవచ్చని వారు అంటారు. ఈ యోగంలోని ఒకటి రెండు అంశాలపైనే ఎక్కువగా దృష్టి పెడతారు. ఎక్కువ మంది గురువులు ఆసనాలపైనే కేంద్రీకరిస్తారు.

ఈ ఎనిమిది దశల గురించి నేను ముందుకు వెళ్లి వివరంగా చర్చిస్తాను. అలాగే ఇవి పరస్పరం ఎంత లోతుగా అనుసంధానమై ఉన్నాయో, మరియు ఈరోజులా ముక్కముక్కలుగా అనుసరించలేమని కూడా స్పష్టంగా చూపిస్తాను.

పతంజలి యోగ నిర్వచనం మరియు ధ్యానానికి ఆయన ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యతను గమనిస్తే, ఈ యోగం యొక్క మూలాలు పతంజలికంటే కూడా చాలా పూర్వకాలానికి చెందినవని తెలుస్తుంది—బహుశా క్రీస్తుపూర్వ 200 కన్నా వేల సంవత్సరాల ముందే.

పతంజలికి సుమారు నాలుగు శతాబ్దాల ముందే ఉన్న బౌద్ధ ధర్మంలో కూడా పతంజలి యోగానికి దగ్గరైన ధ్యాన పద్ధతులు ఉన్నాయి. ధ్యానానికి ముందుగా యమ, నియమ, ప్రాణాయామ వంటి సిద్ధత దశలూ అక్కడ ఉన్నాయి.
అందుకే ఆ అభ్యాసాలను కూడా నేను యోగంగానే పరిగణిస్తాను. పతంజలి ఈ బౌద్ధ పద్ధతులు మరియు భావనల ప్రభావానికి లోనయ్యి ఉండవచ్చని నేను అనుమానిస్తాను. లేదా ఈ రెండింటికీ ఒకే సాధారణ మూలం ఉండే అవకాశమూ ఉంది.

బౌద్ధ ధర్మం ఇతర అన్ని ప్రాచీన భారతీయ దర్శనాల్లాగే చాలా వరకు సమానమైన నమ్మకాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది పూర్తిగా నాస్తిక తత్వశాస్త్రంగా ఉండేది. బౌద్ధ ధర్మానికి దేవుడిపైనా, ఆత్మపైనా నమ్మకం లేదు.
దీనికి విరుద్ధంగా, పతంజలి విధానం ఆత్మకేంద్రితమైనది. దీనిని తప్పితే, ఈ రెండు విధానాలు — పతంజలిదీ మరియు బౌద్ధులదీ — దాదాపు ఒకే రకమైన పూర్వసిద్ధత దశలు, ఒకే విధమైన ధ్యాన పద్ధతులు మరియు ఒకే లక్ష్యాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఇవన్నీ మనం ముందుకు వెళ్లి మరింత వివరంగా చూద్దాం.

యోగం లేదా ధ్యాన పద్ధతులు బుద్ధుడితోనే ప్రారంభమయ్యాయని చెప్పడం కూడా సరికాదు. బుద్ధుడికి ముందే ధ్యాన తంత్రాలు ఉన్నాయి. బుద్ధుడు వాటిని క్రమబద్ధీకరించి, మరింత ప్రాయోగికంగా రూపొందించి ఉండవచ్చు.

ఉదాహరణకు, భగవద్గీతలో అనేక రకాల యోగాల ప్రస్తావన ఉంది. అక్కడ ‘యోగ’ అనే పదాన్ని చాలా విస్తృత అర్థంలో ఉపయోగించారు.
ప్రత్యేకంగా జ్ఞాన-యోగం, కర్మ-యోగం, ధ్యాన-యోగం మరియు భక్తి-యోగం గురించి అది మాట్లాడుతుంది.

ఈ సందర్భాల్లో యోగం అనే పదాన్ని ‘మార్గం’ అనే అర్థంలో ఉపయోగించారు. జ్ఞాన-యోగం అంటే జిజ్ఞాస యొక్క మార్గం, కర్మ-యోగం అంటే క్రియ యొక్క మార్గం, ధ్యాన-యోగం అంటే ధ్యాన మార్గం, భక్తి-యోగం అంటే భక్తి మార్గం. వీటిలో మనం ప్రస్తుతం చర్చిస్తున్న యోగానికి అత్యంత సమీపమైనది ధ్యాన-యోగమే.

భగవద్గీత మూల రూపంలో, కనీసం, బౌద్ధ ధర్మానికి ముందున్నదిగా భావించబడుతుంది. సంప్రదాయవాదులు దీనికి ఐదు వేల సంవత్సరాలకు మించిన చరిత్ర ఉందని నమ్ముతారు. కొంతమంది ఆధునిక చరిత్రకారులు దీనిని క్రీస్తుపూర్వ కనీసం 800 సంవత్సరాలకు చెందినదిగా చెబుతారు.

భగవద్గీతలో ధ్యాన-యోగానికి ప్రత్యేకంగా అంకితమైన ఒక సంపూర్ణ అధ్యాయమే ఉంది. అంతేకాక, పతంజలి యోగంలోని అనేక తత్వాలను అనౌపచారికంగా వివరిస్తుంది. యోగంలోని ధ్యానసంబంధ అంశాల్లోకి మనం మరింత లోతుగా ప్రవేశించినప్పుడు, వీటిలోని కొన్ని అంశాలను మళ్లీ పరిశీలిస్తాం.

పూర్తి పుస్తకాన్ని వినడానికి, దయచేసి “https://tinyurl.com/mylibrary1234 ”ని చూడండి

 

© Dr. King, Swami Satyapriya 2026